The Well Tempered Clavier: Sách gối đầu giường của người chơi và nghe đàn phím

The Well Tempered Clavier là tên tiếng Anh của bộ tác phẩm âm nhạc bằng tiếng Đức “Das Wohltemperierte Klavier” của Johann Sebastian Bach vĩ đại (1685 – 1750).

JS Bach - WTC-1.jpg

The Well Tempered Clavier, BWV 846 – 893, là một bộ hai tập 48 tác phẩm Prelude và Fugue cho đàn phím (Piano, Harpsichord…), mỗi tập 24 tác phẩm. Tên đầy đủ của bộ tác phẩm này là: “The Well Tempered Clavier hay là Prelude và Fugue trong tất cả các cung và nửa cung, cả hai loại quãng ba lớn (Do Re Mi) và quãng ba nhỏ (Re Mi Fa). Nó được viết ra vì lợi ích và sử dụng cho các xu hướng giảng dạy âm nhạc cho giới trẻ cũng như dùng để giải trí đặc biệt cho những người đã thành công như là giáo lý xuất bản bởi Johann Sebastian Bach, hiện là Chỉ huy dàn đại hợp xướng và giám đốc âm nhạc thính phòng. Năm 1722”. Phần đầu hoàn thành năm 1722, phần hai năm 1744. Phần đầu ghi tên đầy đủ “Das Wohltemperirte Clavier, 1722”, phần hai chỉ ghi là “24 Prelude và Fugue mới”, không đề năm. Bộ tác phẩm thường được viết tắt là WTC.

WTC I được sáng tác khi Bach ở Köthen và WTC II được sáng tác khi Bach ở Leipzig. Cả hai phần đã được lưu hành rộng rãi ở dạng bản thảo, nhưng sách in chỉ được xuất bản năm 1801 do phong cách Bach dùng để viết WTC đã lỗi thời vào lúc ông mất và hầu hết các tác phẩm của Bach đã bị lãng quên ngay sau khi ông qua đời. Trong nhạc của chủ nghĩa cổ điển không có phức điệu phức tạp như vậy và cũng không có số lượng điều chế lớn đến thế. Tuy nhiên, cuối thế kỷ XVIII, các tác phẩm của Bach, đặc biệt là WTC lại bắt đầu ảnh hưởng lớn đến các nhạc sĩ, dẫn đến việc nhạc Bach… “mở màn lần hai”. Beethoven nghiên cứu WTC từ nhỏ, gọi WTC là “kinh thánh nhạc”. Mozart ca ngợi công trình của Bach. Schumann viết: “Do chơi các fugue đầy khó khăn của các bậc thầy, đặc biệt là của Bach trong WTC, chúng tôi xứng đáng được hưởng bánh mì và bơ của bạn”.

Mỗi tập WTC gồm 24 Prelude và Fugue với nhạc tăng dần cao độ: Prelude và Fugue đầu ở giọng Đô trưởng (C Major; C-dur); tiếp theo ở Đô thứ (C minor; C-moll); rồi C Sharp Major (Cis-dur), C Sharp minor (Cis-moll) và tuần tự cho đến kết thúc bằng B minor (H-moll). Một số tác phẩm trong bộ sưu tập được viết lại từ những phiên bản đã được Bach viết trước đó. Ví dụ, chủ đề của 12 prelude đầu, ngoại trừ Prelude in E Flat Major, đã có trong một bộ sưu tập những tác phẩm của Bach viết cho con trai Wilhelm Friedemann năm 1720. Prelude trong C-Sharp Major ban đầu được viết bằng C Major, sau được Bach thay đổi, điền thêm 7 dấu # ở khóa và đặt các dấu hóa cho đúng điệu thức ở bài.

Có truyền thuyết (công bố năm 1792 trong cuốn “Từ điển tiểu sử của các nhạc sĩ” của Ernst Gerber, con trai một học sinh của Bach) nói rằng Bach sáng tác WTC I rất nhanh, “tựa một cái phủi tay”. Khi đó, chỗ nào không có đàn thì Bach rất bồn chồn. Mặc dù WTC là bộ tác phẩm hoàn chỉnh đầu tiên cho tất cả 24 điệu thức nhưng nó có sử dụng những nỗ lực tương tự trong quá khứ. Ví dụ, công trình “Ariadne Musica” cho organ của Johann Fischer. Công trình này được xuất bản năm 1702 và tái bản năm 1715. Nó là một tập hợp của 20 Prelude và Fugue trong 10 điệu trưởng và 9 điệu thứ và một điệu thức Phrygian, cộng với 5 chorale. Bach vay mượn từ đây chủ đề cho Fugue E Major trong WTC II. Bộ sưu tập “Exemplarische Organisten-Probe” (1719) của Johann Mattheson cũng bao gồm các bài tập cho tất cả các điệu thức. Bach cũng có thể đã biết về các “Fantasia” trong “Những mê cung âm nhạc” của Friedrich Suppiga. Những thứ này thua xa về chất lượng so với các tác phẩm của Bach về sau.

Tiêu đề của công trình liên quan đến việc dùng nhạc cụ phím (ngày nay, người ta thường chơi WTC trên piano hoặc Harpsichord) thì các thiết lập cho phép âm nhạc được chơi với âm thanh tốt như nhau trên các điệu thức khác nhau. Thiết lập như vậy hiện được sử dụng với 12 nửa cung chia đều. Tại thời Bach, đã tồn tại các thiết lập hệ thống phân phối kiểu khác, chẳng hạn như hệ thống “âm sắc trung bình”. Cùng một tác phẩm, khi được biểu diễn ở các điệu thức khác nhau, chúng sẽ có vẻ khác nhau và người ta thường sử dụng dàn phím và việc dùng cromatic cũng như điều chế sẽ tạo ra ấn tượng uể oải và bất hài hòa của nhạc cụ. Điều đó áp đặt những hạn chế lên âm nhạc thời đại đó và Bach muốn cho mọi người thấy tất cả ưu thế của cách điều chế âm nhạc mới. Hiện nay, vẫn còn các cuộc tranh luận liệu có hay không thực sự có hệ thống điều chế bằng nhau trong hệ thống âm nhạc của Bach hay chỉ gần đến với điều đó. Hoàn toàn có thể, Bach đã chơi bằng cây đàn piano được lên dây rất tốt bởi werkmeister (mà từ đó tập tác phẩm mang tên WTC).

Lợi ích hệ thống được sử dụng trong WTC là khả năng sử dụng phương pháp điều chế và dàn phím mà không có bất kỳ hạn chế, cũng như sự bình đẳng của tất cả các điệu thức. Mặc dù công trình của Bach không chỉ là một bộ sưu tập các tác phẩm cho tất cả các điệu thức, nó đã trở thành minh chứng cho sự chuyển đổi nổi tiếng và hấp dẫn nhất với hệ thống lên dây mới. Sau đó, điều này dẫn đến một thực tế là hòa thanh đã trở thành một trong những nền tảng của âm nhạc cổ điển. Beethoven là người có các tác phẩm thường được tìm thấy những chỗ đi xa hơn ra khỏi điều chế của điệu thức chính là do ảnh hưởng bởi WTC. Khả năng sử dụng tất cả điệu thức (tất cả điệu thức đều quan trọng) và di chuyển tự do từ một điệu thức này đến điệu thức khác để tạo ra một cảm giác đặc biệt trong người nghe đã được thực hiện đầy đủ trong kỷ nguyên của chủ nghĩa lãng mạn. Cuối cùng, trong thế kỷ XX, điều này dẫn đến sự tan rã của hệ thống âm thanh âm nhạc nói chung trong ví dụ của nhạc mười hai âm, tất cả là tiếng ồn có chức năng như nhau.

Ngoài việc dùng tất cả điệu thức, WTC nổi tiếng bởi phạm vi đổi mới rộng lớn trên một phần của công nghệ và phương tiện biểu hiện. Không nhà soạn nhạc nào ngoài Bach có thể tạo những tác phẩm sống động rực rỡ trong hình thức Fugue. Nhiều người tiếp nối ông đã hòa mình vào các tác phẩm của ông. Sau này, có nhà soạn nhạc đã lấy cảm hứng từ Bach để viết 24 Prelude và Fugue của mình như Shostakovich ở giữa thế kỷ XX. Bản thu thanh đầu tiên của WTC trên đàn clavichord được thực hiện trong các năm 1931 – 1933 bởi Dolmech Arnold. Người đầu tiên thu thanh hoàn chỉnh WTC trên đàn piano là Edwin Fischer vào khoảng các năm 1933 và 1937. Bản ghi chất lượng cao trên đàn Harpsichord đầu tiên được thực hiện bởi Wanda Landowska trong các năm 1949 – 1953.

WTC I và WTC II có 6 nhóm biểu tượng: Cựu ước; Giáng sinh; Hành vi của Chúa Jesu; Tuần Thánh; Liên khúc Phục sinh long trọng và Liên khúc Giáo điều.

Ai chơi WTC tốt nhất…

Năm 2003, người viết bài mua đàn piano cho con lúc đó vừa lên 5, tuổi tốt nhất để bắt đầu học đàn piano. Piano chỉ cần dịch chuyển vị trí là phải lên lại dây. Vài ngày sau, khi đàn đã ổn định, Christophe – người lên dây đàn nổi tiếng TP.HCM thời đó – đến. Tôi chỉ vào giữa đàn: “Dây không sai nhiều, khu vực các âm thấp và cao chính xác, riêng khu giữa hơi non, la quãng tám 1 (a1) chỉ được 439 Hz” (Chính xác phải là 440 Hz). Christophe vốn là một pianist đã tốt nghiệp nhạc viện người Bỉ, thạo tiếng Việt, theo vợ học Lịch sử Việt Nam sang TP.HCM định cư không nói nhiều, lấy đồng hồ điện tử hiện số ra đo: Chính xác là a1 = 439 Hz! “Làm sao ông biết?”. “Nghe thì biết!”, tôi đáp.

Thao tác lên dây với đủ thứ đồ nghề cực xịn mất khoảng 15 phút thì xong, Christophe thư thái ngồi xuống ghế đàn, dợt một lượt rồi chơi luôn vào WTC. Vừa chơi, vừa giải thích: “Glenn Gould chơi như thế này, hay nhưng quá đà…”; “Richter chơi như thế này, đúng nhưng khô khan…”; “Gulda chơi thế này, cân bằng và tốt nhất”. Là một người nghe, cũng đã từng nghe tất cả những người mà Christophe nhắc đến đồng thời cũng thấy đúng như anh ta chơi và diễn giải, tôi thốt lên: “Vậy sao anh không tập để có thể chơi theo cách của mình, cũng đi biểu diễn, ghi âm…?”. Christophe đáp: “Tôi phải kiếm sống. Ở TP.HCM, muốn sống bằng nghề lên dây, mỗi ngày phải làm được 10 đàn”.

Friedrich Gulda sinh ngày 16/5/1930 tại Vienna trong gia đình bố mẹ là giáo viên. Ông bắt đầu học piano năm lên 7, tốt nghiệp Học viện Âm nhạc Vienna năm 1947, là học trò của Bruno Zaydlhofera và Joseph Marx. Năm 1946, Gulda giành giải nhất cuộc thi quốc tế tại Geneva, gây ra một vụ bê bối (thành viên giám khảo Eileen Joyce cáo buộc các đồng nghiệp bị các nhà bảo trợ Gulda mua chuộc). Sau cuộc thi này, Gulda lao vào các buổi hòa nhạc khắp thế giới. Năm 1950, ông đã biểu diễn 70 buổi tại các nước và có cả buổi ra mắt tại Carnegie Hall. Năm 1953, ông biểu diễn ở Vienna trọn bộ 32 piano sonata của Beethoven và thu âm cho Đài phát thanh Áo (5 năm sau, thu lại cho Decca Records).

Mặc dù vinh quang đến với Gulda chủ yếu từ việc biểu diễn các tiết mục của Beethoven và Mozart, trong danh mục biểu diễn của Gulda, các tác phẩm của Johann Sebastian Bach, Schubert, Chopin, Schumann, Debussy và Ravel rất đáng kể. Âm nhạc Baroque (đặc biệt là của J.S. Bach) luôn sẵn sàng thể hiện trên clavichord, cây đàn vốn được coi là biểu cảm hơn Harpsichord (do tần số sử dụng và biên độ rung). Trong các tác phẩm học thuật do Gulda sáng tác nổi bật có Concerto cho cello và dàn nhạc, được viết theo phong cách tân cổ điển (trong đó, chương tốt nhất được biết đến là chương IV, Minuet).

Gulda có nhiều năm quan tâm đến nhạc Jazz và nhạc Rock. Ngay từ năm 1955, ông đã mở câu lạc bộ Jazz “Fatty’s Saloon” tại Vienna. Prelude và Fugue của ông theo phong cách Jazz đã được thu bởi Keith Emerson (album “Return of the Manticore”). Gulda cũng sở hữu Biến tấu trên chủ đề The Doors “Light My Fire” vào năm 1970; hai trong số các concerto cho piano và dàn nhạc Jazz và nhiều công trình kết hợp một số truyền thống khác. Năm 1972, Gulda lưu diễn Nam Mỹ với ban nhạc “Weather Report”. Vào năm 1982, ông đã thu âm một album song ca ngẫu hứng với nghệ sĩ piano nhạc Jazz Chick Corea. Ngoài ra, từ những năm 1980, Gulda thường xuyên biểu diễn âm nhạc cổ điển (đặc biệt là Mozart và Bach) dưới dạng nhạc pop với bộ khuếch đại điện tử.

Gould quan hệ không tốt với Học viện Âm nhạc Vienna, đặc biệt là sau năm 1969, khi ông được trao giải “Beethoven Ring” và nói tại lễ trao giải rằng Học viện Âm nhạc Vienna không có quyền sử dụng tên Beethoven, nhà cách mạng và sáng tạo âm nhạc vĩ đại nhất rồi năm ngày sau đó ông trả lại giải thưởng. Gulda cũng tổ chức các lớp học nâng cao (Master Class) tại Salzburg, nơi có Martha Argerich và Claudio Abbado tham gia (Những người này đã tưởng nhớ Gulda bằng một buổi hòa nhạc chung vào 16/2/2000). Năm 1999, Gulda đã gây ra tin đồn về cái chết của mình. Trong thực tế, ông qua đời ngày 27/1/2000 tại Steinbach am Attersee (Áo) vì một cơn đau tim, vào đúng ngày sinh Mozart. Gulda nhiều lần nói tới ước mơ được chết trong ngày này (ngày mà năm 1956, con trai đầu của ông đã được sinh ra). Hai người con trai của Gulda là Paul và Rico đều là nghệ sĩ piano.

Bộ đĩa nhựa Gulda chơi WTC mà chúng tôi nghe khi viết bài này được sản xuất bởi MPS Records GmbH (Đức) năm 1972 gồm 5 LP. WTC I in trong 2 LP và WTC II in trong 3 LP (các bài ở WTC II dài hơn). Đây là bộ đĩa quý, âm thanh trong trẻo, thăng bằng, diễn cảm. Tuy nhiên, chúng tôi không dừng lại ở các LP WTC chơi trên Piano mà còn nghe kỹ cả 5 LP WTC chơi bằng Harpsichord bởi nghệ sĩ độc tấu Helmut Walcha. Walcha nổi tiếng vì đã thu thanh toàn bộ tác phẩm của Bach dành cho Organ. Năm (1975), ông cũng hoàn tất việc thu trọn vẹn 2 tập WTC trên Harpsichord, đĩa nhựa do Archiv Produktion xuất bản. Mặc dù, động lực của đàn Harpshichord không bằng đàn Piano nhưng nghe WTC trên Harpsichord thì thấy các Prelude và Fugue của Bach tinh tế hơn nhiều so với trên Piano. Nó trong vắt. Đúng như Bach viết trên tên của bộ tác phẩm, WTC I và II luôn luôn xứng đáng là sách gối đầu giường của các nghệ sĩ đàn phím, đĩa thường trực cho người nghe nhạc và audio.

Walcha sinh ngày 27/10/1907 tại Leipzig, là nghệ sĩ organ bị mù (từ năm 19 tuổi do tiêm phòng đậu mùa), chuyên chơi các tác phẩm Baroque của các nhạc sĩ Hà Lan, Đức. Dù cơ hội hạn chế, Walcha theo học nhạc tại Leipzig và trở thành trợ lý tại nhà thờ Thánh Thomas ở Gunther Ramin. Năm 1929, Walcha nhận vị trí đàn organ tại Fridenskirhe, nơi ông làm việc đến chết. Từ 1933 – 1938, Walcha dạy Nhạc viện Hoch. Năm 1938 – Giáo sư âm nhạc Đại học Frankfurt về Âm nhạc và Nghệ thuật biểu diễn. Giai đoạn 1954 – 1958, Walcha vào ban lãnh đạo Nhạc viện Hoch. Walcha ngừng biểu diễn năm 1981.

Walcha sở hữu hai bản ghi âm toàn bộ tác phẩm của Bach cho Organ: Bản thu mono (1947 – 1952, lần đầu tiên tại Đức) và bản thu stereo (1956 – 1971). Năm 2001, bản thu stereo được remastered và tái phát hành dưới dạng một bộ 12 đĩa CD. Phiên bản CD này có một kỷ lục là thêm bản Fugue cuối của tác phẩm “Nghệ thuật Fugue” chưa từng công bố. Theo nhà phê bình Distler, “Walcha với Bach chiếm cùng vị trí trong lịch sử ghi âm như Fischer-Dieskau với Schubert; Toscanini với Verdi và Gieseking với Debussy”.

Walcha có sáng tác nhạc cho Organ. Ông đã xuất bản bốn tập Chorale Prelude của mình (Edition Peters). Walcha giảng bài kèm theo trình diễn sống về nhạc Organ và sáng tác tại Nhạc viện Hoch và Đại học Frankfurt về Âm nhạc và Nghệ thuật biểu diễn. Ông đã dạy nhiều nghệ sĩ Organ Mỹ đến Đức ở thế kỷ 20. Sau đó, họ đều trở thành giáo viên và nghệ sĩ biểu diễn nổi tiếng. Một phần bộ phim tài liệu “Sa mạc Fugue” dành tặng Walcha đã nói về cách nhớ nhạc theo phần và phương pháp nghiên cứu “điểm đối điểm” (Contrapunctus) của ông. Walcha mất ngày 11/8/1991 tại Franfurt am Maine.

CÁCH NGHE WTC PHÙ HỢP

Như tên gọi ban đầu mà Bach gán cho WTC I & II, WTC có cả chức năng giải trí. Do đó, cách nghe WTC phù hợp nhất với số đông người nghe là để giải trí trước, nghiên cứu và thâm nhập sau. Tốt nhất là các bạn cứ chụp tai nghe xịn lên đầu và cho tiếng đàn của các nghệ sĩ vang lên từ đầu đến cuối, hết prelude & fugue này đến prelude & fugue sau, hết tập I đến tập II (theo các link khuyến cáo đính kèm bài). Nghe vài “quệt” như thế xong, các bạn có thể nghe đi nghe lại từng prelude & fugue một rồi lại quay về cách nghe ban đầu cho đến khi quen thuộc với từng prelude & fugue một. Mỗi năm, các bạn nhớ nghe lại WTC I & II vài lần. Việc này tựa như reset lại khả năng nghe loại nhạc thuần tuý.

Nguồn: Nguyễn Như Dũng – Nghiên cứu và phê bình âm nhạc

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: